CZĘŚĆ II

Do poczytania wspólnie z wnukami i dla ich przyszłości

Redakcja merytoryczna i korekta:Danuta Zalewska

Redakcja techniczna:Ewelina Skoczeń

Autor fotografii: Janusz Radziejowski

Ilustracje: Łukasz Różyński (M&P)

Skład: Agencja Reklamowa M&P

Wydawca:

Copyright© Fundacja „Ziemia i Ludzie”

ul. Napoleona Bonaparte 47 B

04-965 Warszawa

www.ziemiailudzie.pl

Warszawa 2013

ISBN: 978-83-935905-3-7

Uniwersyteckie Centrum Badań nad Środowiskiem Przyrodniczym i Zrównoważonym Rozwojem Uniwersytetu Warszawskiego działa od 1989 roku. Jego powstanie było efektem rodzącego się w kręgach akademickich przekonania, że skomplikowane problemy środowiska przyrodniczego nie mogą być domeną naukowców tylko jednej dziedziny. Uczenie o środowisku wymaga przedstawienia obrazu w wymiarze nie tylko przyrodniczym: biologicznym czy geologicznym, ale również społecznym, prawnym, ekonomicznym, a nawet etycznym. Naukowcy z Centrum otwarci są nie tylko na pracowników i studentów UW, ale również i na tych, którzy nie są związani ze środowiskiem akademickim, a interesują się naukami przyrodniczymi. Pracownicy jednostki od lat organizują różnego rodzaju wykłady, np. cykl: Zrównoważony rozwój w teorii i praktyce. Specjalnością Centrum są dziedziny z natury interdyscyplinarne, jak edukacja dla zrównoważonego rozwoju oraz polityka ekologiczna.

Autor projektu

Dofinansowano ze Środków

Narodowego Funduszu Ochrony

Środowiska i Gospodarki Wodnej

Uniwersyteckie Centrum Badań

nad Środowiskiem Przyrodniczymi Zrównoważonym rozwojem

Partner Merytoryczny

Fundacja Ogólnopolskie

Porozumienie Uniwersytetów

Trzeciego Wieku

Patron Honorowy

Patron Medialny

Spis treści.

Moja przygoda z różnorodnością biologiczną

Dobrodzieje każdej pory roku

WiosnaPtasia Spółdzielnia Mieszkaniowa

LatoKwiatek dla Ewy, kwiatek dla pszczoły

JesieńZbiórka dla amatorów żołędzi

ZimaDla każdego coś strawnego

Obserwujemy systematycznie

Przyroda w ciągu roku – obserwacje fenologiczne

Przez okno

Przez „okno” monitora komputera

Na spacerze

W literaturze pięknej

Nasze wycieczki

Gdzie rośnie chleb?

Czy tylko ryby żyją w wodzie?

Co słychać w lesie?

Moja przygoda z różnorodnością biologiczną

Opowiem wam o moich wakacjach, które zaczęły się okropnie, ale teraz to moje najmilsze wspomnienia.

Wcale nie chciałam jechać do babci na wieś, bo co tam może być ciekawego, a tu jeszcze od pierwszego dnia zaczęło padać, no nie! Nie padać ale lać, jakby cały deszcz przez rok czekał, żeby mi zepsuć wakacje. Jakby było mało deszczu, to jeszcze syn naszych sąsiadów za płotem, Maciek, co chodzi do tej samej klasy co ja tylko tu na wsi, zaczął mnie przezywać:

- Zmokła kura, zmokła kura!

- Jak nie mam być zmokła, jak ciągle leje.

- No to chodźmy na strych, to wyschniesz. Przecież tam się suszy pranie.

- Ale dowcipne!

Jednak pomysł ze strychem nie był taki głupi, bo w tym deszczu bardzo się nudziłam, a jeszcze po tym, co Maciek opowiadał o straszących pod dachem duchach, wolałam nie chodzić tam sama.

Wdrapaliśmy się więc po stromych schodach, i to bez poręczy. Maciek chwilę mocował się z dawno nie używaną klapą wejściową. Puściła. Na głowę posypały się nam pajęczyny, z jednej wypadł wielki pająk i przebiegł mi po ramieniu. Brrr. A potem smyknęła mysz. Brrr. Brrr…

W końcu polubiłam pająki! A ten się nazywa tygrzyk paskowany i jest gatunkiem chronionym.

Na strychu było ciemno, chociaż przez szpary między deskami sączyło się trochę światła. Maciek bardziej rozsunął deski i smutna deszczowa poświata wślizgnęła się do środka. Na jej drodze wirowały drobiny kurzu. Co za widok! Pod skośnymi belkami dachu kłębiły się zasnute pajęczynami meble i jakieś graty.

- Patrz, jakie śmieszne buty! O, co za rama! Pozłacana, ale większość złota ktoś zdrapał.

- A co jest na obrazie?

- Eee, nic. Tylko zżółknięta tektura. Ktoś wyjął obraz i wstawił to świństwo.

- Wezmę tę ramę. Może sama coś namaluję.

- Patrzcie, artystka.

- A co, spróbuję. Na przykład rzekę w fioletowym kolorze o zachodzie słońca.

- Czemu rzeka ma być fioletowa?

- Bo będzie pasowała do ścian.

- Czekaj, zestawię ramę na schody, będzie się łatwiej ruszać.

- Psik! – zakręciło mnie w nosie od kurzu.

Teraz Maciek wysunął na środek strychu wielki rzeźbiony fotel i z rozmachem na nim usiadł.

- Auu!

W jednej chwili poduszka plasnęła na podłogę, a dłonie i podeszwy adidasów Maćka sterczały razem z pustej ramy fotela w tumanach kurzu.

- Jeśli myślisz, że ktoś ci pomoże wstać z tego tronu, to musisz odwołać te brednie o duchach.

- Sam sobie poradzę. Bez łachy. A co tam wisi?

Wzrok Maćka siłą rzeczy tkwił w suficie. Spojrzałam w górę. Nad „tronem” zwieszała się duża, pomarszczona kula. Nigdy nie widziałam czegoś podobnego. Kula składała się z cieniutkich, nachodzących na siebie warstw czegoś, co wyglądało jak szara bibuła.

- Może to jakaś kryjówka ducha?

Maciek wygrzebał się jakoś z fotela i próbował dosięgnąć kuli. Była za wysoko, tajemnicza i szemrząca. W kącie stała wiklinowa trzepaczka.

- Chyba sięgnę trzonkiem.

- Co robisz? A jak duchy wylecą?

Nie wiedziałam, czy Maciek tak poszarzał od kurzu, czy może…

- No i kto tu jest babą? – delikatnie trąciłam kulę. Posypały się szare bibulaste płatki. W środku coś zabulgotało jak gotująca się woda.

- Ja wysiadam – Maciek na wszelki wypadek zsunął się ze strychu na schody, tak że tylko głowa sterczała mu z włazu w podłodze.

Trąciłam mocniej. W kuli zabulgotało i nagle coś zapiekło mnie w policzek niby oparzenie wrzątkiem. Potem w ramię i szyję. Rzuciłam się do ucieczki, a nade mną wirowała brzęcząca, sycząca chmura.

- Osy! Uciekaj – wrzasnęła głowa Maćka i zniknęła ze strychu.

Udało mi się zsunąć na schodki. Maciek błyskawicznie zatrzasnął klapę włazu tuż przed nosem rozjuszonych os. Któraś jednak musiała być szybsza, bo teraz Maciek wrzasnął jak oparzony. Wszystkie użądlone miejsca piekły niemiłosiernie. Nasz wrzask musiał być tak donośny, że za chwilę, sapiąc, nadbiegła babcia Agata.

- Ani chwili spokoju z wami. Każde ma chyba śrubę, nie powiem gdzie.

Niemal równocześnie pojawił się student Grześ, co tu we wsi prowadzi obserwacje bocianów.

Razem ze studentem Grzesiem obserwowałam bociany w gnieździe.

- Kto to słyszał zaglądać do gniazda os!

Mimo bólu zdziwiłam się.

- Skąd wiecie, co się stało?

- Spójrzcie na siebie – załamała ręce babcia.

Maciek miał na czole czerwoną, spuchniętą górkę, a ja taką samą na ramieniu.

- Zaraz wam przyłożę cebulę. Grzesiu, ty pewnie masz scyzoryk. Zawsze trzeba mieć ze sobą apteczkę przy takich głuptasach – gderała babcia Agata, tnąc na plasterki scyzorykiem Grzesia cebulę wyjętą z kieszeni fartucha.

- Sok z cebuli zwalczy kwas w osim jadzie.

Mówię wam, cebula pomogła. Ale i tak ramię miałam dwa razy grubsze niż zwykle.

- Oj, niebezpieczne jest życie wiercipięty. Trzeba było powiedzieć, że chcecie poznać życie os, to bym wam pokazał stare, opuszczone gniazdo. Bez ryzyka. Gdyby was tam cały rój dopadł, to mogłoby się kiepsko skończyć – student Grześ aż gwizdnął.

- Ty to nie pamiętasz, Grzesiu, jak u Łapińskich w stodole wóz z sianem strącił gniazdo os? Koń padł, tak go pożądliły– westchnęła babcia.

- Nie cierpię os. Nic mnie nie obchodzi, jak mieszkają!

Ale kiedy pod wpływem cebuli ból nieco ustał, to chciałam się dowiedzieć, co to jest ta szara masa, z której lepią dom.

Student Grześ położył na dłoni szary płatek.

- Patrz, zupełnie jak papier – masa przeżutych przez osy drzask drewna, pomieszana z ich śliną. Co roku dokładane są nowe warstwy, zupełnie jakby ktoś sękacz robił. W środku rozwijają się larwy os, którym matkuje królowa, a zimą wszystkie osy spędzają tu czas mrozów. Na strychu nikt ich nie niepokoił i nie niszczył gniazda, więc tak urosło.

- To się dopiero zacznie, kiedy pojawią się śliwki! Nie nastarczę cebuli do okładów – zmartwiła się babcia Agata.

- Trzeba te paskudne osy zniszczyć – zezłościł się Maciek. – Po co to żyje na świecie?

- Zdziwiłbyś się, ale osy też mają swoje miejsce na świecie – zjadają inne owady, żywią się nimi niektóre gatunki ptaków. Nie namawiam was, żebyście pokochali osy, ale nikt nie wie, co by się w przyrodzie mogło popsuć, gdyby ich całkiem zabrakło… Lepiej poprośmy pana pszczelarza, żeby wyniósł to gniazdo gdzieś do dziupli w wierzbie. Już on to potrafi zrobić tak, żeby osom nie zaszkodzić, a nas uwolnić od inwazji podczas smażenia konfitur…

Te osy budują gniazda ale niektóre gatunki os gnieżdżą się w norkach w ziemi.

Teraz dopiero student Grześ zauważył ramę.

- A gdzie się obraz zapodział? Co wam po ramie bez obrazu?

Maciek miał refleks:

- Urządzimy wystawę swoich obrazów. Każdy, kto by chciał namalować piękną roślinę lub zwierzę, a sam nie potrafi, po prostu „oprawi” je sobie w ramę i przez chwile będzie miał obraz, jak żywy.

- Rzeczywiście, „żywy”, bo taki namalowany, to by się nazywał „martwa natura”.

- Przestało padać!

- To my idziemy oprawiać „żywą naturę” !

Niestety rama był jedna, a jak się okazało, ja i Maciek mamy różnie upodobania.

- Patrz, jaka piękna polna róża. Zaraz ją „oprawię”.

Maciek się skrzywił. – Eee, słodka jak cukierek. Wolę ten krzak piołunu, bo jak mówiła babcia wypłasza z psiej sierści pchły. – I prawem silniejszego, nim zdołałam pisnąć, już umieszczał w ramie szaro-zielony krzaczek.

- No wiecie? To ja znalazłam ramę!

Zaczęliśmy się szarpać, aż posypała się farba. W końcu Maciek mruknął obrażony:

- Nie trzeba łachy. Sam sobie zrobię ramę.

Tak to zaczęliśmy oprawiać „żywe natury” osobno. Ja w swoją „pradziadkową” odrapaną ramę, a Maciek w swoją, skleconą z listewek ze skrzynki po owocach.

- Może krzywa, ale co tam. I z rozmachem położył ramę na trawniku.

- Co za piękny obraz! Trawniczek wypielęgnowany, czyściutki, tylko trawka, ani jednego chwastu. Jakby to było pięknie, gdyby wszędzie rosła równa, gładka trawka – rozmarzył się Maciek. – Panie Grzesiu, niech pan popatrzy, co za dzieło.

Student Grześ pokręcił głową.

W ramie Maćka była tylko nudna trawa.

– No, no, może i pięknie, ale zwariowalibyście w takim ubogim świecie. Gdzie by rosły najróżniejsze rośliny, gdzie by znalazły pożywienie te wszystkie stworzenia, które z nich korzystają? Policz, ile masz tu gatunków roślin w tej twojej ramce.

- Co tu liczyć, jeden rodzaj trawy. – Maciek wzruszył ramionami.

Student Grześ podniósł ramę i przeniósł parę metrów dalej na skraj drogi tuż przy łące. Ledwie ją wcisnął w gąszcz kwiatów.

- Policz teraz, ile na tej samej powierzchni rośnie różnych gatunków.

- Rumianek – raz, koniczyna – dwa… a dalej to już nie znam.

- Nie szkodzi. Przecież potrafisz odróżnić jedne rośliny od drugich, nawet jeśli nie wiesz, jak się nazywają.

A w mojej ramie piękna różnorodność gatunków.

- Ta ze strzępiastymi liśćmi – trzy, z fioletowym kwiatkiem – cztery, pięć, sześć, siedem, osiem… uff, jeszcze ta. Nie, ta już była.

- Widzisz, dziesięć różnych gatunków roślin na tej samej powierzchni. Teraz przypatrz się. Na tej roślinie siada motyl, który tylko na niej składa jajeczka. Ta roślina to krwawnik, babcia Agata przykłada ją, żeby skaleczenia nie krwawiły. A tymi liśćmi żywią się zielone żuczki – przysmak pliszki. Gdybyś to wszystko zmienił w równy, jednogatunkowy trawnik, to tyle innych stworzeń nie miałoby co jeść i gdzie mieszkać, nie mielibyśmy lekarstw i już sam nie wiem czego jeszcze.

- Nie, nie jest to brzydkie – z ociąganiem zgodził się Maciek – tyle różnych gatunków na raz.

- Patrz, powiedziałeś nazwę, którą inni wymyślali przez wiele lat – ucieszył się student Grześ – to różnorodność gatunków, a może, jeszcze lepiej, różnorodność świata żywego albo różnorodność biologiczna.

- A ja w swojej ramie znajdę jeszcze więcej gatunków. Panie Grzesiu! Mogę liczyć też motyle i pająki, i mrówki?

Każdy gatunek rośliny daje pożywienie jakimś gatunkom zwierząt.

- Pewnie, że możesz. Przecież żyją tu razem i są sobie wzajemnie potrzebne. Im więcej gatunków roślin, tym więcej zwierząt. A im więcej zwierząt, tym więcej roślin, bo zwierzęta je rozsiewają i nawożą. Ale to nie jest takie proste. W każdym miejscu, którego człowiek jeszcze za bardzo nie zmienił, żyją razem różne rośliny, tu takie, tam inne, bo lubią właśnie taką glebę, taką ilość wody, słońce albo cień. A na roślinach żyją zwierzęta, które je zjadają.

- No i te zwierzęta, które lubią jeść tamte zwierzęta, które lubią te rośliny – wymądrzył się Maciek.

- Razem tworzą taką drużynę, którą nazywa się biocenoza. Ta drużyna czyli biocenoza wraz z glebą na której żyje, no, z całą, otaczającą przyrodą nieożywioną stanowi ekosystem. Dalej nie będę was zanudzać! Koniec wykładu. Lepiej zobaczymy, kto w swojej ramie znajdzie więcej „różnorodności biologicznej”.

- Ja idę nad rzekę – krzyknął Maciek.

- A ja na skraj lasu. Tylko nie oszukuj.

- A grzyby też liczymy?

- Też, tylko że nie wszystkie uda się wam zobaczyć. Tych najmniejszych, żyjących w martwych liściach albo w ziemi miedzy korzeniami, nie da się obserwować gołym okiem. I wcale nie mają kapeluszy.

- To także grzyby – są ważne dla przyrody, choć dla nas niejadalne.

- Eee, to po co nam takie grzyby – machnęłam ręką.

Student Grześ zaczął mnie przedrzeźniać. – Nam, nam, tylko nam. Te mikroskopijne grzyby i inne mikroorganizmy są bardzo potrzebne, bo rozkładają szczątki roślin i martwe zwierzęta. Z tak przygotowanych szczątków zwanych próchnicą rośliny czerpią pokarm i mogą znów wydawać plony.

- Dlatego w przyrodzie nie ma śmieci! – błysnął Maciek.

- Nieźle to wykombinowałeś – Student Grześ aż gwizdnął.

Nie chciałam byś gorsza – Wszystkie żywe organizmy mają w przyrodzie swoje zadanie.

- Pewnie! I dlatego musimy ochraniać całą różnorodność biologiczną.

- Dzięki tej waszej, jak ją tam, nazywacie, różnorodności biologicznej, miałam z czego upiec bułeczki z jagodami i w czym je przynieść – babcia Agata pojawiła się z wiklinowym koszykiem przykrytym lnianą serwetką jak zwykle kiedy przynosi nam coś dobrego na podwieczorek.

- A jak się łakomczuchy przejedzą to im babcia zaparzy rumianek na ból brzucha – student Grześ jak zwykle nie mógł się powstrzymać od złośliwości.

Zastanawiam się, czy w ktoś wynajdzie jakieś zioła żeby złagodzić taki charakterek.

Dobrodzieje każdej pory roku

Postanowiliśmy z Maćkiem zrobić coś dobrego dla różnorodności biologicznej. Student Grześ powiedział, że każda pora roku jest dobra, żeby zrobić coś dla przyrody. Nie tylko wspieramy przyrodę, ale ciekawie spędzamy czas, poznajemy otaczający świat, a także możemy poznać innych ludźmi obdarzonych taką jak my pasją. Przyrodnicy chętnie dzielą się swoją wiedzą i doświadczeniem. Obecnie, tak jak w każdej dziedzinie, internet jest największym źródłem wymiany doświadczeń i pomysłów. Student Grześ podsunął nam kilka propozycji przyrodniczych aktywności na każdą porę roku i adresy stron, gdzie można znaleźć inspiracje dla tych działań.

Wiosna

Ptasia Spółdzielnia Mieszkaniowa

Na wiosnę ptaki zakładają gniazda, ale mają z tym coraz więcej problemów. Z parków i skwerów znikają stare drzewa odpowiednie do robienia dziupli, a w nowych i odnawianych budynkach brakuje szczelin, w których można zakładać gniazda. Dlatego warto pomóc ptakom i zadbać o ich mieszkania. Budki lęgowe dla ptaków można kupić albo wykonać samemu lub z pomocą kogoś dorosłego np. dziadka. Zanim jednak kupimy gotową budkę lub ją zrobimy, warto poczytać o tym jakie powinny być budki, żeby były bezpiecznym mieszkaniem ptaków. Wymiar budki zależy od tego, jakiej wielkości ma być jego mieszkaniec. Inne wymiary będą miały budki dla drobnych ptaszków takich jak: sikory, pleszki, muchołówki, mazurki, a inne dla szpaków czy też większych dziuplaków jak np. dudek, kraska, dzięcioły, gołąb siniak, sowa. Ważne są też materiały, z jakich wykonuje się budki oraz wiele innych technicznych szczegółów. W sklepach jest dostępny spory asortyment gotowych budek. Często jednak ich największą zaletą jest estetyczny wygląd, który spodoba się nam, ale zupełnie nie będzie odpowiadał ich potencjalnym mieszkańcom. Informacje na ten temat tego, jakie parametry powinny spełniać te naprawdę odpowiednie dla ptaków budki znajdziemy na licznych stronach internetowych, takich jak np. strony Małopolskiego Towarzystwa Ornitologicznego: http://mto–kr.pl/index.php/jak–pomoc–ptakom/1–budki–dla–ptakow/1–budki–dla–ptakow.html, lub stronie Harcerskiego Klubu Ekologicznego „Zimorodek” http://www.zimorodek.com/budki–lwe–dla–zuch–harcerzy–55.

Na powieszone przez nas budki czekają ptaki, gdy brak drzew z dziuplami.

Zasady zawieszania budek lęgowych (opracowane na podstawie artykułu Macieja Wieczorka – nauczyciela przedmiotów zawodowych Technikum Leśnego w Bujnach).

http://www.pedagogiczna.edu.pl/warsztat/2007/4/070414.html

1. Budki należy rozwieszać przede wszystkim tam, gdzie brakuje naturalnych dziupli i innych schronień dla ptaków. Zatem, jeśli dysponujemy starym sadem, parkiem lub lasem, nie wywieszajmy tam budek lęgowych, gdyż jest to bezcelowe. Raczej skupmy się na obserwowaniu i słuchaniu całego mnóstwa ptaków, które na pewno już tam mieszkają.

2. Budek nie należy wywieszać zbyt gęsto, gdyż dziuplaki (z nielicznymi wyjątkami, np. szpak) są ptakami terytorialnymi i nie będą osiedlały się blisko siebie.

3. Skrzynki należy wywieszać otworem na wschód lub południowy wschód.

4. Najlepsze dla ptaków są budki wiszące w miejscach lekko zacienionych.

5. Skrzynki powinny być zawieszone pionowo lub lekko pochylone do przodu. Praktyka pokazuje, że budki pochylone do tyłu o wiele rzadziej są zasiedlane przez ptaki.

6. Wisząca na drzewie skrzynka powinna być stabilna.

7. Optymalna wysokość zawieszenia wynosi 4 metry. Taka wysokość gwarantuje dość łatwy dostęp do budki w celu jej czyszczenia i konserwacji, a jednocześnie chroni przed przypadkowymi aktami wandalizmu.

8. Budki muszą być czyszczone po każdym sezonie lęgowym, gdyż ptaki nie usuwają starych gniazd ze skrzynek (w naturalnych dziuplach gniazda ulegają samoistnemu rozkładowi). Po kilku sezonach lęgowych ich nagromadzenie powoduje, iż jaja, a potem pisklęta znajdują się bardzo blisko otworu wlotowego, gdzie mogą łatwo stać się łupem drapieżnika (kot domowy, kuna). Usuwając stare gniazdo ze skrzynki, pozbywamy się również przebywających tam pasożytów. Czyszczenie jest bardzo ważną czynnością i powinno odbywać się corocznie jesienią lub zimą.

9. Jeśli skrzynka nie jest zasiedlona w ciągu dwóch kolejnych sezonów lęgowych, należy ją przewiesić w inne miejsce, gdyż prawdopodobieństwo zajęcia jej w kolejnych sezonach jest minimalne.

10. Skrzynka nie powinna być wyposażona w tradycyjny „patyczek” przy otworze wlotowym, gdyż stanowi on dogodne oparcie dla drapieżnika znajdującego się na dachu budki i próbującego sięgnąć do jaj czy piskląt. Mimo że mogłoby się wydawać, iż „patyczek” jest bardzo wygodny dla ptaków, w rzeczywistości ptaki bardzo rzadko z niego korzystają.

Lato

Kwiatek dla Ewy, kwiatek dla pszczoły

Lato cieszy wszystkich słońcem i pięknem przyrody. Lato to dobra pora, żeby rozkoszować się ogrodami pełnymi różnobarwnych kwiatów, zapachów i brzęczenia pszczół. Niestety tradycyjne ogrody, w których rosną floksy, malwy, nasturcje, aksamitki, nagietki, dalie i inne piękne, polskie kwiaty, tak dobrze znane naszym dziadkom znikają z krajobrazu wsi i miasteczek. Zastępują je równo przycięte trawniki obsadzone tujami i żywopłotami. Wraz z zanikaniem tradycyjnych ogródków zanika tradycja oraz różnorodność przyrodnicza. To także jedna z przyczyn bardzo poważnego problemu jakim jest ginięcie pszczół. Szacuje się, że aż 1/3 żywności powstaje dzięki zapylaniu roślin przez pszczoły. Niestety w ostatnich latach te owady masowo wymierają, a jednym z powodów tego stanu rzeczy jest utrata różnorodności biologicznej. Możemy jednak poprawić tą sytuację. Tradycyjne ogródki można zakładać nie tylko w otoczeniu domu lub na działce. Możemy to robić prawie wszędzie: na balkonie lub tam, gdzie jest najmniejszy skrawek ziemi. Zakładanie takich ogródków może być bardzo ciekawą, a nawet rewolucyjną przygodą. Od kilku lat tworzy się ruch Miejskiej Partyzantki Ogrodniczej. Miejscy partyzanci zakładają ogrody na zaniedbanych podwórkach, trawnikach przy blokach, zadeptanych skwerkach, pasach „zieleni” wzdłuż dróg i chodników oraz przy miejskich śmietnikach. Do tworzenia ogródków można też wykorzystać stare skrzynie i porzucone meble. Najbardziej radykalni „partyzanci” wykorzystują nawet dziury w nawierzchniach ulic i chodników, aby zrobić w nich miniaturowe ogródki. Inspiracją do takich działań mogą być działania Aleksandry Tatarczuk, która zamieniła nielegalne wysypisko odpadów w Oliwie w piękny ogród, a do tego udało jej się zachęcić wiele osób do współpracy. O autorskim projekcie Oli oraz o wielu innych, bardzo ciekawych pomysłach na zakładanie ogrodów i kwietników można przeczytać na stronie: Kwiatki Bratki Zielona Strona Miasta http://kwiatkibratki.pl.

Kwiaty zapylają także i trzmiele.

A jeśli zdecydujemy się na ogródek nawet najbardziej zwariowany np. w starym garnku, to jakie kwiaty wysiewać? Najlepiej zapytać o to babcię, która z pewnością poleci nam jakieś piękne, tradycyjne, polskie kwiaty.

Kwiaty w tradycyjnym ogródku

Aksamitki, amaranty, astry, chryzantemy, cynie, dalie, firletki, floksy, gipsówka, goździki brodate, irysy bródkowe, kalina w odmianie pełnokwiatowej, kosaćce, komosy, lebioda o czerwonych liściach, lilie smolinosy, liliowce, łubiny, maciejka, mak ogrodowy, malwy, marcinki, miechunka rozdęta, orliki, ostróżki, pacioreczniki, parzydło, rozchodniki, rudbekie, słoneczniczek, szafirki, śniadek, tojady, ubiorek, złocienie.

Źródło: „kwiaty tradycyjnych ogrodów” – ulotka Społecznego Instytutu Ekologicznego

Jesień

Zbiórka dla amatorów żołędzi

Kasztany – tak zwykle nazywamy owoce kasztanowca pospolitego.

Zimą owocami kasztanowca nie gardzą dziki, które latem lubią błotne kąpiele.

Jesień to pora zbiorów i gromadzenia zapasów na zimę. Robią to zarówno ludzie jak i zwierzęta, bo od tego zależy przetrwanie podczas długich zimowych miesięcy. Jednak nie wszystkie zwierzęta mogą samodzielnie gromadzić zapasy i dlatego trzeba im pomóc. Pomysłem na jesienne działania jest zbieranie żołędzi i kasztanów. To cenny pokarm dla zwierząt zarówno żyjących dziko jak i tych żyjących w ogrodach zoologicznych, takich jak np. jelenie, sarny i daniele. Jesienne spacery warto więc połączyć ze zbiórką żołędzi i kasztanów, które można przekazać do ogrodów zoologicznych, nadleśnictw lub do kół łowieckich, zajmujących się dokarmianiem zwierząt zimą. Aby zachęcić do zbierania nasion na pożywienie dla zwierząt, organizowane są specjalne zbiórki połączone z konkursami i spotkaniami z leśnikami. Takie pożyteczne działania często podejmują szkolne koła ekologiczne, ale może to zrobić każdy z nas. Żołędzie są potrzebne nie tylko jako pokarm dla zwierząt, ale po prostu jako nasiona potrzebne do hodowania w szkółkach leśnych sadzonek, które będą służyły do odnowień powierzchni leśnych i zalesień. W tym celu lasy państwowe i koła łowieckie często prowadzą skup płacąc za przyniesione nasiona. Tak więc jesienne spacery mogą być nie tylko przyjemne i pożyteczne, ale również opłacalne.

Zima

Dla każdego coś strawnego

Kiedy leży śnieg karmnik nigdy nie może być pusty.

Kiedy przyjdzie już zima okazuje się, że nie tylko żyjące w lasach zwierzęta potrzebują naszej opieki i dokarmiania. Za dokarmianie będą nam również wdzięczne ptaki zimujące w naszych ogrodach i parkach. Robiąc to nie tylko pomożemy im przetrwać zimę, ale też będziemy mieli doskonałą okazję prowadzenia obserwacji ornitologicznych. Jednak, tak jak w każdym przypadku postępowania ze zwierzętami, i tu musimy zachowywać się odpowiedzialnie i przestrzegać określonych zasad. Po pierwsze bardzo ważne jest to, czym dokarmiamy ptaki. Nieodpowiedni pokarm może zaszkodzić, dlatego podawanie resztek z naszych stołów nie jest najlepszym pomysłem. Nie wolno dawać pokarmu spleśniałego i zjełczałego oraz rzeczy solonych i wędzonych. Drobne ptaki (sikory, wróble, mazurki, dzwońce, grubodzioby) ucieszą się ze z ziaren np. słonecznika, dyni, prosa oraz zbóż. Kosy i kwiczoły docenią pokrojone jabłka. Wiele ptaków uszczęśliwi słonina, ale pamiętajmy, żeby nie wisiała zbyt długo, bo wtedy zjełczeje i zaszkodzi ptakom. Orzechy też będą się w karmniku cieszyły dużą popularnością. Chleb nie jest najlepszym pokarmem dla ptaków, ale jeśli już podajemy go, to powinien być rozdrobniony i co najważniejsze nie może być spleśniały. Zwracajmy uwagę na zmiany pogody – gwałtowny mróz lub odwrotnie odwilż wpływają na jakość wyłożonego do karmnika jedzenia. Zamarznięte owoce i warzywa zaszkodzą naszym podopiecznym, tak samo rozmrożona słoninka, która szybko się zepsuje.

Po drugie jeśli zaczęliśmy dokarmiać ptaki powinniśmy robić to systematycznie. Ptaki przyzwyczajają się do tego, że w określonym miejscu mogą dostać pożywienie. Przylatują nawet z odległych miejsc, co w czasie ciężkich mrozów jest dla nich dużym wysiłkiem energetycznym. Jeśli nie znajdą pokarmu w „swoim miejscu” mogą nawet zginąć z wyczerpania.

Bardzo wiele ciekawych informacji na temat dokarmiania ptaków, wyboru karmników znajduje się na stronach http://mojeptaki.info oraz http://www.foto–ptaki.pl.

Dokarmianie ptaków rozpoczyna się z reguły razem z pierwszymi opadami śniegu, kiedy tworząca się pokrywa śnieżna poważnie utrudnia ptakom zdobycie naturalnego pokarmu. Zakończenie dokarmiania powinno odbywać się stopniowo (np. poprzez zmniejszanie porcji) wraz z nastaniem wiosny (spotkałem się z poradą, by zaczekać do przylotu szpaków, czyli mniej więcej do połowy marca).

Źródło: http://www.foto–ptaki.pl

Obserwujemy systematycznie

Poznawanie przyrody często kojarzy nam się z wycieczkami, a nawet dalekimi wyprawami, tymczasem wcale tak nie musi być. Fascynująca przyroda jest wszędzie – wystarczy wyjść przed dom, a nawet więcej – wystarczy wyjrzeć przez okno.

Przyroda w ciągu roku – obserwacje fenologiczne

Przyrodę warto obserwować przez cały rok, w każdej sytuacji. W umiarkowanym klimacie Polski przyroda zmienia się wraz z porami roku. W świecie roślin w każdej porze roku pojawiają się kolejne, naturalne, cykliczne etapy ich rozwoju, takie jak: rozwój liści, kwiatów i owoców. Nazywamy je fazami fenologicznymi. Ciekawe jest prowadzenie całorocznych obserwacji fenologicznych określonego drzewa lub drzew. Można wybrać sobie drzewo, które np. widać z naszego okna i co roku obserwować jego fazy fenologiczne: rozwijanie się pąków, pojawianie się pierwszych kwiatów, pierwszych liści, dojrzewanie owoców, przebarwianie się liści i wreszcie opadanie liści. Takie obserwacje odzwierciedlają to, co dzieje się w pogodzie i mogą być informacją na temat zmian klimatu. I w tym przypadku nasi dziadkowie będą skarbnicą wiedzy na temat tego, kiedy w poprzednich latach pojawiały się pierwsze kwiaty i owoce oraz tego, czy, i jeśli tak, to jakie zmiany zachodzą w ostatnich latach. Jednak najprostsze do przeprowadzenia obserwacje fenologiczne dotyczą dojrzewania owoców i warzyw. Możemy to zauważyć na naszym talerzu.

Jeżyny najlepiej smakują prosto z krzaka.

Każda pora roku przynosi nam inne potrawy związane z dojrzewaniem owoców i warzyw. Jedzenie sezonowe wciąż ma silną tradycję w Polsce, podczas gdy w innych krajach ta tradycja prawie już zanika. Przez cały rok je się te same potrawy – często bardzo różnorodne, ale oparte na produktach sprowadzanych z całego świata. A wielka szkoda, bo jedzenie sezonowych owoców i warzyw ma bardzo wiele zalet. Przede wszystkim trafiają na nasz stół, kiedy są w pełni dojrzałe, a to oznacza, że mają najlepszy smak. Żeby się o tym przekonać wystarczy porównać smak letnich pomidorów (najlepiej zerwanych we własnym ogródku) ze smakiem pomidorów kupowanych zimą, lub smak czerwcowych truskawek i tych sprowadzanych z odległych miejsc, dostępnych nawet w zimowych miesiącach. Takie dojrzałe owoce i warzywa mają najwięcej wartości odżywczych. Nie bez znaczenia jest też to, że właśnie w pełni sezonu na nie mają najniższą cenę. Nie każdy zdaje sobie sprawę z tego, że jedzenie sezonowych owoców i warzyw przyczynia się do ochrony środowiska, bo w ten sposób ograniczamy emisje CO_2 związane z transportem z odległych miejsc. Poza tymi wszystkimi wymienionymi zaletami, pory roku nie byłyby tak przyjemne bez charakterystycznych potraw: rzodkiewki i botwinki na wiosnę, truskawek i młodych ziemniaków wczesnym latem, a trochę później małosolnych ogórków oraz fasolki szparagowej. Bez jabłek i gruszek jesienią, bez kiszonej kapusty i potraw z suszonych grzybów zimą. Jedzenie sezonowe może być uznane za nasz skarb narodowy, o który powinniśmy dbać i starać się, by nie przepadł. W intrenecie furorę robią przepisy na sezonowe potrawy, które są nawet zbierane w formie kalendarzy, jak ten na stronie internetowe z bardzo ciekawymi przepisami i wspaniałymi opisami sezonowych owoców i warzyw Bea w Kuchni http://www.beawkuchni.com. Podobny kalendarz może przygotować każdy nas. Nieocenione będą przepisy naszych babć i mam. Możemy w nim zawrzeć unikalne przepisy np. na ciasta z rabarbarem lub śliwkami. Wtedy powstanie jedyny w swoim rodzaju kalendarz sezonowej kuchni naszego domu, który ozdobiony zdjęciami lub rysunkami może być świetnym prezentem dla naszych bliskich.

Przez okno

Bardzo ciekawymi, a wręcz fascynującymi obserwacjami, które dosłownie możemy prowadzić przez okno, są zimowe obserwacje ptaków. Obserwowanie pożywiających się ptaków to chyba najprostszy sposób zapoznania się ich różnorodnością. Siedząc w domu możemy obserwować trznadle, dzięcioły, zięby, gile, kosy, kwiczoły, grubodzioby i wiele innych bardzo ciekawych gatunków ptaków. Nawet jednak widok naszych dobrych znajomych – wróbli, mazurków czy sikorek jest niezwykle przyjemny i ciekawy. Aby móc się tym cieszyć musimy założyć w ogrodzie lub na parapecie karmnik. Ci, którzy mają szczęście widzieć ze swojego okna własny ogródek mogą zadbać o to, aby znalazły się w nim jarzębina i krzewy śnieguliczki. Ich owoce będą przyciągać licznych ptasich amatorów pożywienia, a nam dawać przyjemność obserwacji.

Sikorki możemy obserwować z naszego okna.

Na stronach internetowych takich jak np.:

- http://mojeptaki.info,

- http://www.foto–ptaki.pl,

znajdziemy zdjęcia i opisy, które ułatwią nam rozpoznawanie gości zimowej stołówki, wskazówki, jak prowadzić obserwacje oraz jak uwieczniać je na fotografiach i wiele, wiele innych pożytecznych informacji.

Przez „okno” monitora komputera

Nikomu nie trzeba zachwalać internetu, bo jest to powszechnie znane źródło informacji, rozrywki i życia towarzyskiego. Internet otwiera dla nas coraz to nowe możliwości. Paradoksalnie internet stał się również doskonałym narzędziem prowadzenia obserwacji przyrodniczych. Dzięki kamerom zainstalowanym w miejscach występowania i zamieszkiwania zwierząt, a zwykle nie są to miejsca łatwo dostępne dla człowieka, możemy prowadzić wiele bardzo zaawansowanych obserwacji przyrodniczych. Bez wychodzenia z domu, siedząc wygodnie w fotelu przed komputerem możemy zaglądać do gniazd bielików, sokołów, bocianów, sikorek bogatek i wielu innych gatunków ptaków. Jeśli chcemy, możemy nawet oglądać ptaki żyjące bardzo daleko jak np. koliberki z Kalifornii http://mojeptaki.info/category/ptaki–w–naturze/kamery–on–line.

Dużą popularnością cieszy się transmisja online, realizowana przez Lasy Państwowe pokazująca żubry.

Kamerę zainstalowano na śródleśnej polanie położonej na północnym skraju Puszczy Białowieskiej, na terenie Nadleśnictwa Browsk (Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Białymstoku). To jedno z miejsc, gdzie leśnicy wykładają zimą karmę dla żubrów, dlatego zwierzęta te chętnie odwiedzają polanę i spędzają na niej dużo czasu.

Gdy na polanie nie ma żubrów, oko kamery kierujemy na ptaki, które dokarmiamy w tym samym miejscu.

W nocy obserwację umożliwiają reflektory podczerwieni. Zwierzęta nie widzą tego światła, więc nie wpływa ono na ich zachowanie i dobowy rytm życia. Zobaczymy nie tylko króla polskich puszcz. Często z karmy dla żubrów korzystają jelenie. Polanę odwiedzają też zające, czasem pojawi się kuna, co dzień przylatują stada sójek, dzwońców i trznadli. Liczymy na to, że gdy Puszczę skuje mróz, pojawią się sarny i dziki.

Źródło: www.lasy.gov.pl/zubr

Kamery są też powszechnie instalowane w ogrodach zoologicznych. Dzięki temu możemy podglądać egzotyczne zwierzęta i to nawet w sytuacjach niemożliwych podczas „zwykłego” zwiedzania zoo. Kiedy zwierzęta zajęte są same sobą i nie rozprasza je obecność odwiedzających osób. I tak np. na stronach warszawskiego ogrodu zoologicznego http://www.zoo.waw.pl/pl/na–ywo.html można na żywo obserwować, co się dzieje w pomieszczeniach szympansów, goryli i żyrafy.

Na spacerze

Spacer to dobra okazja do pobycia z babcią i dziadkiem. A wspólne obserwowanie przyrody to zawsze ciekawy i zajmujący sposób na spędzanie razem czasu. Na spacerze można obserwować wszystko, ale na początek najlepiej wybrać coś wyjątkowego. Niech będą to organizmy, które są największe świecie i słyną z długowieczności. Obserwujmy podczas spacerów drzewa. O niezwykłości tych roślin świadczą nie tylko ich imponujące rozmiary i wiek, ale również wiele innych niezwykłych cech i możliwości. Trudno przecenić korzyści, jakie dla człowieka i dla całego życia na Ziemi dają drzewa. Pochłaniają dwutlenek węgla, produkują tlen, oczyszczają powietrze z pyłu, regulują klimat i gospodarkę wodą. Dostarczają nam wielu ważnych produktów, takich jak drewno, owoce, kauczuk, surowce do produkcji lekarstw. Są schronieniem i domem dla innych roślin i zwierząt, upiększają krajobraz. Korzystnie wpływają też na nasze samopoczucie. Lista wspaniałych możliwości i zalet drzew jest bardzo długa. To wszystko powoduje, że są one tak niezwykłymi organizmami.

Najbardziej jednak uderzająca jest ich uroda. Wyobraźmy sobie, jak smutno wyglądałby świat, gdyby nie było drzew. Życie na Ziemi i różnorodność przyrody byłyby wtedy ogromnie zubożone. Nie wiadomo też, jak wpłynęłoby to na gospodarowanie wodą, skład powietrza i stan pogody.

Drzewa mają również to coś, co powoduje, że od zawsze były czczone w wszystkich kulturach. I teraz my również obejmujemy opieką piękne, stare drzewa, uznając je za pomniki przyrody. Takie właśnie stare, wspaniałe drzewa są miłym celem spacerów i wycieczek. Jeśli w okolicy nie ma pomników przyrody, to i tak warto zainteresować się starymi drzewami, podziwiać ich urodę i majestat. Drzewa, które mierzą w obwodzie ponad 300 cm (dla większości drzew liściastych), a 250 cm dla iglastych mogą być uznane za drzewa pomnikowe. (Obwód drzewa mierzy się na wysokości 130 cm).

Określanie wieku drzew i ich wysokości

Musisz zmierzyć obwód drzewa na wysokości 1,3 m nad ziemią (czyli na wysokości klatki piersiowej przeciętnego dorosłego człowieka – stąd nazwa tej miary – pierśnica), a wynik wstawić do wzoru:

Wiek drzewa = obwód (cm) x 4/10

Drzewo, które osiągnęło wiek około 30 lat jest drzewem dorosłym.

Istnieje wiele sposobów mierzenia wysokości drzewa. Zapewne najłatwiejszą metodą jest poproszenie jednego z twoich przyjaciół, by stanął obok drzewa. Następnie należy oszacować, ile razy drzewo jest wyższe niż twój przyjaciel, a otrzymany wynik pomnożyć przez jego wysokość.

W literaturze pięknej

Student Grześ obejrzał książki, które dostałam w zeszłym tygodniu w prezencie na imieniny i ucieszył się, że mogę poszukiwać przejawów różnorodności biologicznej także w opowiadaniach, powieściach i tomikach poezji. Zrobił taką poważną minę jak zawsze, kiedy chce się popisać ile wie. Powiedział, że przecież piękno i bogactwo przejawów życia zawsze zachwycało poetów i pisarzy, znajdowało też odbicie w tym, co tworzyli. Jak by wyglądały księgi Pana Tadeusza, gdyby Adam Mickiewicz nie poświęcił tylu strof opisom drzew, pól i łąk? Albo gdyby nie wychwalał pożytków z darów przyrody, jak podczas opisów grzybobrania. W słynnych opowiadaniach Jarosława Iwaszkiewicza jest tyle opisów roślin, że można by z tego stworzyć niemal encyklopedię botaniczną. Kiedy powiedziałam Grzesiowi, że Iwaszkiewicza jeszcze w mojej klasie nie przerabialiśmy, to kazał mi sobie przypomnieć, ile gatunków zwierząt można spotkać w bajkach Jana Brzechwy. Wieczorem z babcią Agatą czytaliśmy wiersze księdza Jana Twardowskiego, który chciał, aby go nazywać „Jan od Biedronki”, bo tyle miejsca w swojej poezji poświęcił Bożym stworzeniom. Nawet tytuły tomików jego poezji to wyrażają, na przykład „Z pliszka siwą” albo „Zielnik Ks. Twardowskiego”. Najbardziej podobało mi się, jak napisał w jednym z wierszy, że Pan Bóg stworzył chrabąszcza, by wąsami łaskotał teologów. Po tej lekturze obiecałam sobie, że teraz czytając książki nie będę opuszczać opisów przyrody nawet gdybym nie wiem jak szybko chciała się dowiedzieć, co dalej.

Nasze wycieczki

Gdzie rośnie chleb?

Dziś student Grześ zaprosił nas na wycieczkę. Zabraliśmy na drogę wodę do picia, Grześ kazał nam włożyć czapeczki na głowy, żeby się nam na słońcu „mózgi nie ugotowały” oraz wygodne buty. Nawet babcia Agata obiecała, że pójdzie z nami. Naszykowała jajka na twardo od kur zielononóżek i powiedziała, że najlepiej sama pokaże nam, gdzie rośnie chleb. Grześ poprawił ją, że takim ananasom jak my powinno się raczej pokazać gdzie pieprz rośnie. Założył jeszcze na szyje pasek, na którym dyndała lornetka. Ruszyliśmy. Zaraz za wsią zaczynały się pola i kiedy weszliśmy na miedzę dojrzałe kłosy zboża łaskotały nas w nos. Babcia powiedziała, że to pszenica. Z jej ziaren robi się najbielszą mąkę, właśnie taką z której niedawno upiekła nam jagodzianki. Na następnym polu rósł owies – to na naszcze poranne płatki owsiane. Dalej było już rżysko, bo ojciec Maćka skosił wczoraj żyto. Babcia powiedziała, że to zboże bardzo popularne w Polsce. Ucieszyłam się, bo chleb żytni z naszej piekarni to najlepszy jaki znam.

Zaraz za rżyskiem zaczynały się wilgotne łąki. Nagle, jak z procy, wystrzelił spośród traw czarno biały ptak. Kiedy za parę metrów znów opadł na ziemie Grześ pozwolił mi spojrzeć przez lornetkę i zobaczyłam, ze ma śmieszny czubek. Student Grześ powiedział że ptaków „z czubkiem” mamy w polskiej faunie jeszcze kilka, chociażby jemiołuszkę, dudka, czy sikorę czubatkę, ale mało który tak tę ozdobę czupurnie nosi do eleganckiego stroju, jak czarno–biała czajka. To ptak, którego nie sposób nie zauważyć, jeżeli gnieździ się gdzieś w okolicy. Nawet jeśli nie uda się jej dostrzec gołym okiem, to przenikliwe „kie–wit, kie–wit” ostro wpada do ucha, gdy na wiosnę przechodzimy obok wilgotnych łąk czy pastwisk nad rzeką. Czajki przylatują do nas już w końcu marca i zaraz zabierają się za zakładanie rodziny. Samiec wygrzebuje kilka dołków w ziemi, a samica wybiera najodpowiedniejszy i składa w nim cztery jajeczka tak nakrapiane, że choć leżą w otwartym gnieździe – bardzo trudno je dostrzec. Wysiadywanie trwa ponad trzy tygodnie, a pisklaki zaraz opuszczają to proste gniazdo i kryją się w wysokiej trawie. Biada wtedy intruzowi, który chciałby się zbliżyć... Dorosłe ptaki bohatersko atakują niepożądanego gościa pikując mu niemal prosto na głowę, krzycząc przeraźliwie i za wszelką cenę starając się odwrócić uwagę od swego potomstwa. Chociaż czajki wcześnie przylatują, to do odlotów zabierają się też wcześnie – zaraz po usamodzielnieniu się dzieciarni. Ale nie są to takie odloty „na serio”, to raczej młode opuszczają teren, gdzie się wylęgły, nie chcąc wchodzić rodzicom w drogę. Tak ostatecznie, jesienią, zbierają się czajki bardzo późno –czasem aż w listopadzie. Można wtedy zobaczyć wielkie gromadzące się stada, niekiedy po kilkaset osobników. Sprawia to wrażenie, że czajek jest bardzo dużo. Jednak nie bez powodu czajki są ptakami chronionymi. Po pierwsze, ich naziemne gniazda narażone są na stałe niebezpieczeństwo. Po drugie, kurczą się obszary wilgotnych terenów. Czajki znajdują tam właściwe środowisko do założenia gniazda i poszukiwania swego pokarmu – nadwodnych ślimaków czy owadów, które wypłaszają z traw łąkowych. Zmienia się w Polsce krajobraz wiejski – wiele nieużywanych pastwisk i łąk nie koszonych zarasta krzakami, w wielu miejscach nad jeziorami powstają ogrodzone kolonie letnich domków. Coraz trudniej znaleźć miejsce gdzie tata–czajka może wykopać cztery dołki do wyboru. Zresztą podobny los braku właściwych miejsc do gniazdowania i zbierania pokarmu spotyka wiele gatunków ptaków lubiących otwarte przestrzenie. Lasów w Polsce przybywa, ale rozległych łąk – wprost odwrotnie – jest coraz mniej. Coraz więcej organizacji poświęconych ochronie przyrody musi więc zajmować się nie sadzeniem lasów ale... koszeniem łąk.

Bardzo się z tej informacji ucieszyłam, bo jak czulibyśmy się w krajobrazie bez czajek z pięknym czubkiem?

Po wąsach jęczmień poznamy!

Czy tylko ryby żyją w wodzie?

Student Grześ wybrał się dziś na obserwacje swoich bocianów nad rzekę. Wprosiliśmy się z Maćkiem, żeby zabrał nas ze sobą.

- No dobrze – zgodził się łaskawie – ale pod warunkiem, że nie będziecie się taplać w rzece. Nie mogę mieć oczu dookoła głowy – muszę obserwować bociany, a nie dzieci.

Niestety, nie mogłam się powstrzymać – w płytkim zakolu rzeki kwitły lilie wodne i…

- Przyłapałem cię – nie tylko weszłaś do rzeki, ale i zerwałaś chroniony kwiat! Bo te lilie wodne czyli grzybienie białe, czy, jak wolisz, nenufary – są pod ochroną.

Mało, że było mi strasznie wstyd, to jeszcze Maciek zaczął się śmiać. – Ale zrobiłaś się czerwona jak rak!

Student Grześ nie urządził mi awantury ale mruknął – ten rumieniec wstydu, jeśli ktoś został przyłapany na gorącym uczynku i „spiekł raczka”, zawsze przypomina mi o rakach. Za karę musisz więc o nich posłuchać.

Ta „kara” okazała się bardzo interesująca. Student Grześ opowiedział o losach dwóch rodzimych gatunków polskich raków: raka szlachetnego i raka błotnego. Niegdyś występujące w naszych wodach rodzime gatunki tych dziesięcionogich skorupiaków były bardzo pospolite. W starej książce kucharskiej babci Agaty jest nawet przepis, który zaczyna się tak: weź nie mniej niż dwie kopy raków. Pomyślcie – na raz 120 raków! Jednak już w połowie XIX wieku w wodzie z komór statku przybyłego z Ameryki Północnej zawleczono do Europy zarodniki grzyba śmiertelnie niebezpiecznego dla naszych gatunków raków. Wywoływana przez grzyb choroba zwana raczą dżumą zaczęła się rozprzestrzeniać tak szybko, że w ciągu 40 lat zdziesiątkowała raki w całej Europie. Wtedy to próbując zaradzić stratom wymyślono, by sprowadzić raka pręgowanego, pochodzącego, tak jak i racza dżuma, z Ameryki Północnej. Gatunek ten, szerzej znany pod nazwą „rak amerykański”, przez tysiące lat zdołał się uodpornić na chorobę ze swego kontynentu i bezkarnie wędrował wzdłuż rzek europejskich wypierając „chorowitego” tubylca. Jakby tego jeszcze było mało, okazało się, że jest też dużo odporniejszy na skażenie, co w coraz bardziej zanieczyszczonych wodach dawało mu jeszcze większą przewagę.

Rzeka jest domem nie tylko dla ryb, ale i dla wielu innych gatunków zwierząt.

Rezultat tego specyficznego „pojedynku” raka amerykańskiego z polskimi gatunkami okazał się dla tych ostatnich opłakany. Choć jeszcze w połowie XX wieku liczebność raka szlachetnego i błotnego była w Polsce wciąż pokaźna, to wraz z rozwojem przemysłu, nawozami spływającymi z pól i regulacją rzek – zmniejszyła się dramatycznie. Obecnie amerykański rak pręgowany niemal całkowicie opanował polskie wody ograniczając występowanie rodzimych gatunków jedynie do niewielu miejsc w kraju. Szkoda, bo jest czego żałować. Rak szlachetny i błotny mogą osiągać długość 25 cm i są bardzo smaczne, podczas gdy długość raka pręgowanego najwyżej dochodzi do 11 cm. Polskie gatunki są bardziej długowieczne – spotykano osobniki mające ponad 25 lat, podczas gdy długość życia „amerykańskiego konkurenta” to najwyżej 5 lat. Niełatwo przewidzieć, jak potoczy się dalsza historia rodzimych gatunków raków. Pewną szansą jest ich hodowla oraz opieka nad ocalałymi populacjami roztoczona przez miejscową ludność oraz organizacje ochrony przyrody. Jednak bardzo dużo zależy od stanu czystości wód, a to w pewnym sensie zależy od ludzi – od odpowiedniego stosowania nawozów, od zakładania przydomowych oczyszczalni ścieków czy likwidowania dzikich wysypisk nad brzegami rzek. Może wtedy nie będziemy się musieli czerwienić ze wstydu, jak rak po ugotowaniu (bo żywy jest brunatny), że niewiele zrobiliśmy, by rodzimym gatunkom dać szansę odnowy. Bo przecież w naszych wodach jest miejsce nie tylko dla ryb, ale i wielu innych gatunków, a wszystkie mają swoją rolę do spełnienia w przyrodzie i nam też są potrzebne.

Co słychać w lesie?

Dziś student Grześ zaproponował wycieczkę do lasu. Nie było blisko, babcia Agata trochę się zmęczyła, ale doszliśmy. Na skraju lasu trawa była już sucha i spalona słońcem prażącym tu przez całe lato. Wystawały z niej pojedyncze czerwone muchomory, tak jakby uciekły spod brzózek, gdzie całe ich grupy rosły w wielkim tłoku. Gdy weszliśmy w głąb lasu skończyły się brzozy, a zaczęły sosny, zniknęła także trawa, pojawiły się za to kępy mchu. Zdziwiłam się, że było tak cicho, zupełnie nie tak jak wiosną, kiedy z każdego niemal drzewa dochodziły inne ptasie głosy. Maciek zrzucił adidasy wraz ze skarpetkami i ruszył po tym mchu na bosaka oświadczając, że nie będzie butami deptał wspaniałego dywanu.

Takiego muchomora trudno pomylić z innymi gatunkami grzybów.

Student Grześ go ostrzegł. – Maciek, ty masz takie szczęście do spotkań z przyrodą, że jeszcze na bosaka nadepniesz na jeża.

Nie skończył, kiedy Maciek zawył jak ranny lew. Nie był to jednak jeż ani żmija, ani wąż boa, tylko wielka ostra szyszka. Kiedy Maciek grzecznie zakładał znów adidasy, Babcia podniosła szyszkę i przyglądała się jej ze zdziwieniem. – To szyszka świerkowa. Ciekawe, skąd się tu wzięła. Już od dawna nie ma tu w okolicy świerkowego lasu, a szyszka nie jest stara, zdołała już się otworzyć i nieco stwardnieć, o czym osobiście przekonał się Maciek.

– Może przyniosła ją wiewiórka – powiedziałam dumna z swojej dociekliwości.

Zaczęliśmy się rozglądać. Wokół same sosny i dęby. Taki duży świerk powinno być przecież widać. Dopiero za parę kroków, niespodziewanie nisko wyłoniła się ciemna zieleń świerkowych gałęzi. Coś takiego! Staliśmy na skraju ogromnego dołu czy raczej małej dolinki. Z jej dna wyrastał potężny pień drzewa. Tajemnica się wyjaśniła. Tak wielkiego świerka nie widać było z daleka, bo rósł na dnie głębokiej niecki i chociaż był bardzo wysoki, jego czubek nie wystawał ponad okoliczne drzewa. Ale odkrycie!

Babcia pomyślała głośno – o ile znam historię tej okolicy– ten lej to pozostałość po pierwszej wojnie światowej. To wybuch pocisku musiał wyryć ten lej prawie sto lat temu. Pewnie wtedy nasionko upadło na rozrytą ziemię i wykiełkowało, jak w gigantycznej donicy. Ten świerk to prawdziwy świadek historii. Uchował się tu, chociaż w ciągu dwóch wojen prawie cały las świerkowy zginął.

– Te sto lat, to jak na las może nie tak wiele, ale ponad połowa lasów w Polsce ma mniej niż sześćdziesiąt lat – zauważył student Grześ.

Babcia pokiwała głową. Dlatego trzeba szanować te stare drzewa, bo nie jest ich w Polsce tak wiele. A ten świerk, chociaż ani się może równać ze świerkami na przykład w Puszczy Białowieskiej, to jak na naszą okolicę jest niczego sobie. Nikt go jakoś nie ruszył, nie wyciął na choinkę.

Maciek się zaniepokoił. – To może nic nikomu o nim nie mówmy. Niech sobie tak tu siedzi jak u Pana Boga za piecem.

Babcia była innego zdania. – Czemu inni ludzie nie mają zobaczyć takiego widoku? To prawdziwy pomnik starego lasu. I świadek historii.

Student Grześ podsunął rozwiązanie.

– Jeśli tak uważacie, że to takie niezwykle drzewo, może być i urzędowo uznane za pomnik przyrody, i wpisane do specjalnego rejestru. Razem z innym niezwykłymi drzewami, głazami czy nawet jaskiniami. W całej Polsce jest kilka tysięcy takich przyrodniczych niezwykłości uznanych za pomniki przyrody.

Maciek nie dowierzał. – A co temu naszemu świerkowi z tego przyjdzie, że będzie pomnikiem przyrody?

Babcia uśmiechnęła się. – To raczej nam coś z tego przyjdzie, to dla nas będzie przyjemnością, że możemy zaopiekować się takim skarbem przyrody, bo drzewa pomnikowego nikt nie ma prawa bezkarnie ruszyć. Nasza okolica zyska też dodatkowy powód do dumy.

Maciek się zaniepokoił. – Tylko jak inni będą wiedzieli, że to pomnik przyrody? Mam chodzić i każdemu z osobna mówić?

Student Grześ rzucił inny pomysł. – Narysujcie to drzewo, opiszcie jego wyjątkowość. Potem przygotujemy odpowiedni wniosek, by ustanowić pomnik przyrody i zaniesiemy go do gminy. Jak rada gminy przeczyta wasz wniosek, to jestem prawie pewien, że uchwali takie postanowienie. Może też was zaproszą na sesje, żebyście sami mogli przekonać radnych.

Kiedy tak zastanawialiśmy się nad drzewem, gdzieś w górze rozległo się przeciągłe kliaoo, kliaoo, trochę smutne, ale bardzo piękne.

Babcia podniosła głowę. – To dzięcioł czarny. Pierwszy raz go tu słyszę. Jeśli się tu sprowadził to znak, że nasz świerk jest naprawdę stary i zasługuje na opiekę.

Student Grześ powiedział nam, że lasów w Polsce przybywa.

Table of Contents

Moja przygoda z różnorodnością biologiczną

Dobrodzieje każdej pory roku

Wiosna Ptasia Spółdzielnia Mieszkaniowa

Lato Kwiatek dla Ewy, kwiatek dla pszczoły

Jesień Zbiórka dla amatorów żołędzi

Zima Dla każdego coś strawnego

Obserwujemy systematycznie

Przyroda w ciągu roku – obserwacje fenologiczne

Przez okno

Przez „okno” monitora komputera

Na spacerze

W literaturze pięknej

Nasze wycieczki

Gdzie rośnie chleb?

Czy tylko ryby żyją w wodzie?

Co słychać w lesie?